تاریخ جهانگشا

تاریخ جهانگشا یکی از آثار مهم تاریخ‌نگاری فارسی درباره دوره مغول و رویدادهای سیاسی و نظامی سده‌های میانه ایران است. عطاملک جوینی که خود در ساختار اداری حکومت مغول حضور داشت، بخشی از رویدادهای مهم این دوره را از نزدیک مشاهده کرده و در اثر خود به شرح فتوحات مغولان، تحولات سیاسی، حکومت فرمانروایان و سرگذشت دولت‌های پیشین پرداخته است. روایت کتاب علاوه بر گزارش جنگ‌ها و تغییر حکومت‌ها، به شهرها، شخصیت‌های سیاسی، رفتار فرمانروایان و پیامدهای حمله مغول بر سرزمین‌های مختلف نیز توجه دارد. یکی از ویژگی‌های برجسته اثر، جایگاه آن در نثر فارسی تاریخی است. نثر جوینی آمیخته با واژگان و ترکیبات ادبی، استدلال، تشبیه و توصیف‌های گسترده است و در بسیاری از بخش‌ها، روایت تاریخی با بیان ادبی و تأمل درباره رفتار انسان‌ها و قدرت سیاسی همراه می‌شود. کتاب برای شناخت حمله مغول، فروپاشی برخی حکومت‌های پیشین و شکل‌گیری ساختار قدرت جدید در ایران و سرزمین‌های پیرامون آن اهمیت فراوان دارد. گزارش‌های مربوط به خوارزمشاهیان، چنگیزخان، جانشینان او و تحولات سیاسی پس از فتوحات مغول از بخش‌های مهم فضای تاریخی اثر هستند. جهانگشا همچنین تصویری از رابطه میان قدرت، خشونت، سیاست و سرنوشت جوامع ارائه می‌دهد و به همین دلیل تنها یک فهرست خشک از وقایع تاریخی نیست. اثر از منابع مهم برای پژوهش درباره تاریخ ایران و آسیای مرکزی در دوره مغول و نیز یکی از نمونه‌های برجسته نثر تاریخی فارسی به شمار می‌آید.